Audyt techniczny i inwentaryzacja schronów, ukryć oraz obiektów MDS w budynkach użyteczności publicznej. Przewodnik dla samorządów

W obliczu współczesnych zagrożeń oraz zmian w przepisach dotyczących ochrony ludności i obrony cywilnej na jednostkach samorządu terytorialnego oraz zarządcach obiektów publicznych spoczywa istotna odpowiedzialność za właściwe rozpoznanie i utrzymanie istniejącej infrastruktury ochronnej.

Jednym z praktycznych problemów jest ocena stanu technicznego dawnych schronów, ukryć oraz innych podziemnych pomieszczeń, które przez wiele lat mogły pełnić funkcje magazynowe, techniczne lub gospodarcze. Dotyczy to w szczególności szkół, urzędów, obiektów administracji publicznej, zakładów pracy oraz innych budynków użyteczności publicznej.

Dla właściciela lub zarządcy obiektu samo stwierdzenie, że w budynku znajduje się dawne pomieszczenie ochronne albo podziemna kondygnacja, nie jest wystarczające. Konieczne jest ustalenie rzeczywistego stanu technicznego konstrukcji, instalacji, zabezpieczeń oraz możliwości dalszego wykorzystania obiektu.

Jak prawidłowo przeprowadzić inwentaryzację i ocenę techniczną budowli ochronnej? Jakie elementy powinien obejmować audyt? Kiedy potrzebna jest ekspertyza techniczna i jakie informacje powinien otrzymać samorząd przed podjęciem decyzji o remoncie, modernizacji lub zmianie sposobu wykorzystania obiektu?

Najważniejsze informacje

• - Audyt techniczny schronu lub MDS służy do rozpoznania rzeczywistego stanu technicznego obiektu oraz określenia możliwości jego dalszego wykorzystania.
• - Nie każda piwnica lub podziemne pomieszczenie jest Miejscem Doraźnego Schronienia. Konieczna jest indywidualna ocena obiektu pod kątem obowiązujących wymagań.
• - Ekspertyza techniczna może obejmować ocenę konstrukcji, stropów, ścian, zawilgocenia, izolacji, wentylacji, instalacji, wyjść zapasowych oraz wyposażenia ochronnego.
• - W przypadku starszych obiektów istotne jest porównanie dokumentacji archiwalnej ze stanem istniejącym.
• - Zakres niezbędnych badań powinien być ustalany indywidualnie. Nie każdy obiekt wymaga wykonywania wszystkich możliwych badań diagnostycznych.
• - Wyniki oceny mogą stanowić podstawę do określenia zakresu remontu, modernizacji lub dalszej dokumentacji projektowej.
• - W przypadku skomplikowanych obiektów wskazane jest zaangażowanie osoby posiadającej odpowiednie uprawnienia budowlane, kwalifikacje i doświadczenie w ocenie istniejących konstrukcji.

Czym różni się schron od Miejsca Doraźnego Schronienia (MDS)?

Prawidłowe rozpoznanie rodzaju obiektu jest pierwszym etapem oceny jego przydatności do ochrony ludności. Nie każda podziemna kondygnacja, piwnica czy dawny obiekt ochronny może być automatycznie traktowany jako schron lub Miejsce Doraźnego Schronienia.

W praktyce należy rozróżnić przede wszystkim schrony, ukrycia oraz obiekty mogące zostać wykorzystane jako Miejsca Doraźnego Schronienia, zgodnie z aktualnymi przepisami i wymaganiami technicznymi.

1. Schrony

Schron jest budowlą ochronną o konstrukcji zamkniętej, przeznaczoną do zapewnienia określonego poziomu ochrony ludności przed przewidzianymi zagrożeniami.

W zależności od rozwiązania technicznego schron może być wyposażony między innymi w system filtrowentylacji, urządzenia zapewniające odpowiednią wymianę i oczyszczanie powietrza, zamknięcia ochronne oraz rozwiązania umożliwiające funkcjonowanie obiektu w warunkach zagrożenia.

Ocena istniejącego schronu powinna obejmować nie tylko stan konstrukcji, ale również kompletność i sprawność jego wyposażenia technicznego.

2. Ukrycia

Ukrycia są budowlami ochronnymi o innym poziomie zabezpieczenia niż schrony. Ich rozwiązania konstrukcyjne i wyposażenie techniczne mogą być prostsze, a zakres zapewnianej ochrony jest odmienny.

W przypadku obiektów historycznych szczególnie istotne jest ustalenie, do jakiej funkcji zostały pierwotnie zaprojektowane oraz jakie rozwiązania konstrukcyjne i instalacyjne rzeczywiście w nich zastosowano.

3. Miejsca Doraźnego Schronienia (MDS)

Miejsce Doraźnego Schronienia może być zorganizowane w istniejącym obiekcie budowlanym, jeżeli spełnia wymagania określone w obowiązujących przepisach.

W praktyce analizowane mogą być między innymi odpowiednio usytuowane pomieszczenia podziemne, piwnice, garaże podziemne oraz inne istniejące przestrzenie, których konstrukcja i warunki techniczne pozwalają na zapewnienie wymaganej ochrony.

Nie oznacza to jednak, że każda piwnica lub podziemne pomieszczenie może zostać uznane za MDS. Każdy obiekt wymaga indywidualnej oceny jego konstrukcji, usytuowania, parametrów technicznych, dostępnych dróg dojścia i wyjścia oraz możliwości spełnienia wymaganych warunków bezpieczeństwa.

Metodyka audytu budowli ochronnych przez Rzeczoznawcę Budowlanego

Wprowadzenie obiektu do odpowiedniej ewidencji, określenie jego aktualnego stanu technicznego lub podjęcie decyzji o modernizacji powinno być poprzedzone rzetelną analizą techniczną.

Zakres opracowania należy każdorazowo dostosować do rodzaju obiektu, jego wieku, dostępnej dokumentacji oraz celu, jakiemu ma służyć przeprowadzana ocena.

W praktyce audyt techniczny może obejmować następujące etapy.

Analiza dokumentacji archiwalnej i konstrukcyjnej

Pierwszym krokiem jest zebranie i analiza dostępnej dokumentacji projektowej, powykonawczej, archiwalnych rysunków konstrukcyjnych oraz dokumentacji dotyczącej wcześniejszych remontów i przebudów.

Istotne jest ustalenie pierwotnego przeznaczenia obiektu, jego układu konstrukcyjnego, zastosowanych materiałów oraz rozwiązań instalacyjnych.

W przypadku starszych budynków dokumentacja może być niepełna lub nieaktualna. W takiej sytuacji konieczne jest porównanie materiałów archiwalnych ze stanem istniejącym.

Inwentaryzacja i diagnostyka konstrukcji podziemnych

Kolejnym etapem jest szczegółowa wizja lokalna oraz inwentaryzacja istniejącego stanu technicznego.

Ocenie mogą podlegać:

• - ściany konstrukcyjne i osłonowe,
• - stropy i sklepienia,
• - słupy, podciągi oraz inne elementy konstrukcyjne,
• - posadzki,
• - schody i szyby ewakuacyjne,
• - występujące zarysowania, pęknięcia, ubytki i deformacje,
• - ślady zawilgocenia oraz korozji,
• - stan zabezpieczeń przeciwwilgociowych.

W razie potrzeby zakres diagnostyki może zostać rozszerzony o badania materiałowe, odkrywki lub inne specjalistyczne badania diagnostyczne.

Ocena stanu technicznego hydroizolacji i zabezpieczenia przed wilgocią

W przypadku obiektów podziemnych jednym z podstawowych problemów jest zawilgocenie konstrukcji.

Podczas audytu należy rozpoznać źródło wilgoci i ustalić, czy jest ono związane między innymi z brakiem lub uszkodzeniem izolacji przeciwwilgociowej, wodami gruntowymi, opadami atmosferycznymi, awariami instalacji czy kondensacją pary wodnej.

Samo stwierdzenie zawilgocenia nie pozwala jeszcze określić sposobu naprawy. Konieczne jest rozpoznanie przyczyny oraz ocena wpływu wilgoci na konstrukcję, materiały wykończeniowe i wyposażenie techniczne obiektu.

Ocena konstrukcji i nośności stropów

W przypadku podziemnych budowli ochronnych szczególnego znaczenia nabiera ocena konstrukcji stropów oraz ich zdolności do przenoszenia wymaganych obciążeń.

W określonych przypadkach analizie należy poddać również możliwość wystąpienia obciążeń wyjątkowych, w tym obciążenia konstrukcji gruzem w przypadku uszkodzenia wyższych kondygnacji budynku.

Zakres obliczeń konstrukcyjnych powinien wynikać z rzeczywistego układu konstrukcyjnego obiektu, jego przeznaczenia oraz wymagań określonych w odpowiednich przepisach i normach.

Weryfikacja wentylacji i instalacji technicznych

Istotnym elementem oceny jest sprawdzenie istniejących systemów wentylacyjnych oraz możliwości ich dalszego wykorzystania lub modernizacji.

Analizie mogą podlegać między innymi:

• - czerpnie i wyrzutnie powietrza,
• - kanały wentylacyjne,
• - urządzenia filtrowentylacyjne,
• - możliwość zapewnienia wymaganej wymiany powietrza,
• - instalacje elektryczne,
• - możliwość zapewnienia zasilania awaryjnego,
• - instalacje wodno-kanalizacyjne,
• - inne instalacje znajdujące się w obrębie obiektu ochronnego.

W przypadku planowanej modernizacji należy zweryfikować możliwość zastosowania współczesnych urządzeń i dostosowania istniejącej infrastruktury do aktualnych wymagań.

Kontrola zamknięć ochronnych i wyjść zapasowych

W obiektach posiadających historyczne wyposażenie ochronne należy zweryfikować stan techniczny drzwi, klap, zamknięć oraz innych elementów zabezpieczających.

Istotnym elementem oceny jest również sprawdzenie dostępności i stanu technicznego wyjść zapasowych, szybów, wyłazów oraz dróg ewakuacyjnych.

W przypadku istniejących urządzeń ochronnych należy ustalić, czy zachowały one swoje właściwości użytkowe i czy mogą być nadal wykorzystywane, czy też wymagają naprawy, wymiany lub zastosowania rozwiązania zastępczego.

Co powinna zawierać ekspertyza techniczna schronu lub MDS?

Zakres opracowania powinien wynikać z celu, dla którego wykonywana jest ekspertyza, oraz ze stanu technicznego konkretnego obiektu.

W zależności od potrzeb opracowanie może obejmować:

• - opis i charakterystykę techniczną obiektu,
• - inwentaryzację istniejącego stanu,
• - dokumentację fotograficzną,
• - ocenę elementów konstrukcyjnych,
• - ocenę stanu technicznego przegród i stropów,
• - rozpoznanie przyczyn zawilgocenia,
• - ocenę instalacji i wyposażenia technicznego,
• - analizę dostępnych dróg wejścia i wyjścia,
• - wyniki wykonanych badań i odkrywek,
• - obliczenia konstrukcyjne, jeżeli są wymagane,
• - wskazanie niezbędnych prac naprawczych lub modernizacyjnych,
• - określenie możliwości dalszego wykorzystania obiektu,
• - wnioski i zalecenia dotyczące dalszego postępowania.

Dobrze wykonana ekspertyza powinna nie tylko opisywać istniejące uszkodzenia, ale przede wszystkim odpowiadać na praktyczne pytanie: co można z istniejącym obiektem zrobić i jakie warunki należy spełnić, aby mógł być bezpiecznie użytkowany zgodnie z zakładanym przeznaczeniem?

Przykład realizacji – ekspertyza dawnego schronu w II LO w Zduńskiej Woli

Przykładem realizacji tego rodzaju opracowania jest Ekspertyza Techniczna dawnego schronu zlokalizowanego w podziemiach II Liceum Ogólnokształcącego w Zduńskiej Woli, wykonana dla Starostwa Powiatowego w Zduńskiej Woli.

Opracowanie obejmowało rozpoznanie istniejącego stanu technicznego obiektu, ocenę konstrukcji murowo-żelbetowej oraz analizę podstawowych uwarunkowań technicznych związanych z możliwością dalszego wykorzystania podziemnej przestrzeni.

W przypadku tego typu obiektów szczególne znaczenie ma porównanie stanu istniejącego z dostępną dokumentacją oraz rozpoznanie rzeczywistego układu konstrukcyjnego. Dopiero na tej podstawie można odpowiedzialnie określić zakres ewentualnych prac remontowych, modernizacyjnych lub adaptacyjnych.

Tego rodzaju opracowanie pozwala właścicielowi lub zarządcy obiektu uzyskać uporządkowaną wiedzę o stanie technicznym podziemnej konstrukcji oraz określić dalsze działania projektowe i techniczne.

Biuro Włodarczyk Projekt – Architekt Jarosław Włodarczyk wykonuje ekspertyzy, opinie techniczne, inwentaryzacje oraz analizy istniejących obiektów budowlanych, w tym obiektów podziemnych i infrastruktury ochronnej.

Obszar działalności obejmuje między innymi Sieradz, Łódź, Warszawę, Zduńską Wolę, Łask, Wieluń i Kalisz, a także inne lokalizacje na terenie Polski.

Odpowiedzialność samorządów i zarządców obiektów publicznych

Dla właściciela lub zarządcy obiektu publicznego prawidłowa ocena techniczna jest podstawą do podejmowania dalszych decyzji dotyczących utrzymania, remontu, modernizacji lub ewentualnej adaptacji istniejącej infrastruktury.

Szczególne znaczenie ma to w przypadku obiektów znajdujących się w szkołach, urzędach i innych budynkach użyteczności publicznej, gdzie zakres planowanych prac powinien wynikać z rzeczywistego stanu technicznego obiektu, a nie wyłącznie z dokumentacji archiwalnej.

Właściwie wykonana ekspertyza pozwala również lepiej przygotować zakres przyszłych prac projektowych i wykonawczych oraz ograniczyć ryzyko podejmowania decyzji inwestycyjnych na podstawie niepełnych informacji o stanie istniejącym.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

1. Kto może wykonać ocenę techniczną schronu lub obiektu MDS?

Zakres wymaganych kwalifikacji zależy od rodzaju opracowania i zakresu czynności wykonywanych w ramach oceny. Jeżeli opracowanie wymaga specjalistycznej oceny stanu technicznego konstrukcji, obliczeń konstrukcyjnych lub sporządzenia ekspertyzy w zakresie określonym przepisami prawa budowlanego, powinno być wykonane przez osobę posiadającą odpowiednie uprawnienia i kwalifikacje zawodowe.

W przypadku skomplikowanych obiektów ochronnych korzystne może być zaangażowanie Rzeczoznawcy Budowlanego posiadającego odpowiednie doświadczenie w diagnostyce konstrukcji istniejących.

2. Ile kosztuje ekspertyza techniczna schronu lub MDS dla szkoły albo urzędu?

Nie ma jednej ceny odpowiedniej dla wszystkich obiektów. Koszt opracowania zależy między innymi od powierzchni obiektu, jego konstrukcji, dostępności dokumentacji, stopnia skomplikowania, zakresu wymaganej diagnostyki oraz konieczności wykonania badań lub odkrywek.

Dlatego rzetelna wycena powinna zostać przygotowana po zapoznaniu się przynajmniej z lokalizacją obiektu, jego podstawową dokumentacją oraz zakresem oczekiwanej oceny.

3. Czy każda piwnica może zostać wykorzystana jako MDS?

Nie. Sam fakt, że pomieszczenie znajduje się poniżej poziomu terenu, nie oznacza, że może zostać zakwalifikowane jako Miejsce Doraźnego Schronienia.

Konieczna jest indywidualna ocena między innymi konstrukcji budynku, parametrów pomieszczenia, przegród, stropów, możliwości zapewnienia odpowiednich warunków ochrony, dostępu i wyjścia oraz innych wymagań wynikających z obowiązujących przepisów.

4. Czy dawny schron można ponownie wykorzystać jako obiekt ochronny?

Może to być możliwe, ale wymaga indywidualnej oceny. Wiele istniejących schronów zostało przez lata pozbawionych części wyposażenia, przebudowanych albo wykorzystanych do innych celów.

Przed podjęciem decyzji o modernizacji należy ustalić aktualny stan konstrukcji, instalacji i wyposażenia oraz zakres prac koniecznych do osiągnięcia wymaganych parametrów.

5. Czy do wykonania ekspertyzy potrzebna jest dokumentacja archiwalna?

Dokumentacja archiwalna jest bardzo pomocna, ale jej brak nie zawsze uniemożliwia wykonanie oceny technicznej.

W przypadku braku dokumentacji konieczne może być wykonanie szczegółowej inwentaryzacji istniejącego stanu, dodatkowych odkrywek, badań materiałowych oraz analizy konstrukcyjnej.

6. Jakie badania mogą być potrzebne podczas oceny schronu?

Zakres badań zależy od stanu i konstrukcji obiektu. W uzasadnionych przypadkach mogą być wykonywane między innymi badania wytrzymałości betonu metodami nieniszczącymi, odkrywki elementów konstrukcyjnych, pomiary zawilgocenia, badania stanu zbrojenia lub inne badania diagnostyczne.

Nie każde badanie jest jednak potrzebne w każdym obiekcie. Zakres diagnostyki powinien wynikać z rzeczywistych problemów stwierdzonych podczas wizji lokalnej i analizy dokumentacji.

7. Czy ekspertyza może wskazać zakres niezbędnej modernizacji?

Tak. Jednym z praktycznych celów ekspertyzy jest określenie stanu istniejącego oraz wskazanie działań, które należy podjąć, aby obiekt mógł być dalej bezpiecznie użytkowany lub dostosowany do planowanej funkcji.

Wnioski z ekspertyzy mogą stanowić jeden z materiałów wyjściowych do przygotowania dalszej dokumentacji projektowej i określenia zakresu robót.

8. Czy samorząd powinien najpierw wykonać inwentaryzację czy od razu ekspertyzę?

Zależy to od stanu wiedzy o obiekcie. Jeżeli dokumentacja jest niepełna, a stan istniejący nie został rozpoznany, pierwszym etapem może być inwentaryzacja i wizja lokalna. Na ich podstawie można określić, czy potrzebna jest pełna ekspertyza techniczna i jaki powinien być jej zakres.

Takie etapowe podejście może pozwolić uniknąć wykonywania kosztownych badań, które nie są potrzebne do rozwiązania konkretnego problemu.

9. Czy można wykonać ekspertyzę dawnego schronu znajdującego się pod szkołą?

Tak. Ocena techniczna może dotyczyć schronu lub innej podziemnej konstrukcji znajdującej się pod budynkiem szkoły, urzędu albo innego obiektu użyteczności publicznej.

Zakres opracowania powinien uwzględniać zarówno stan techniczny samego pomieszczenia, jak i jego powiązanie z konstrukcją oraz instalacjami całego budynku.

10. Czy Rzeczoznawca Budowlany może ocenić możliwość modernizacji istniejącego schronu?

Może wykonać ocenę w zakresie odpowiadającym posiadanym uprawnieniom i kwalifikacjom oraz określić stan techniczny konstrukcji i wynikające z niego uwarunkowania.

Jeżeli modernizacja wymaga wykonania projektu budowlanego, konstrukcyjnego lub projektów branżowych, ekspertyza może stanowić jeden z materiałów wyjściowych do dalszych prac projektowych.

Podsumowanie

Ocena istniejących schronów, ukryć i potencjalnych Miejsc Doraźnego Schronienia wymaga połączenia wiedzy z zakresu konstrukcji budowlanych, diagnostyki obiektów istniejących, instalacji oraz obowiązujących wymagań dotyczących ochrony ludności.

Najważniejsze jest prawidłowe rozpoznanie rzeczywistego stanu obiektu. Dopiero na tej podstawie można odpowiedzialnie określić jego przydatność, zakres koniecznych prac oraz możliwości dalszego wykorzystania.

Włodarczyk Projekt – Architekt Jarosław Włodarczyk wykonuje ekspertyzy, opinie techniczne, inwentaryzacje oraz analizy istniejących obiektów budowlanych, w tym obiektów podziemnych i infrastruktury ochronnej.

W przypadku planowanej oceny schronu, ukrycia lub potencjalnego MDS pierwszym krokiem jest analiza lokalizacji, dostępnej dokumentacji oraz zakresu oczekiwanej oceny technicznej.

Autor artykułu: mgr inż. arch. Jarosław Włodarczyk – architekt, Rzeczoznawca Budowlany (decyzja nr 02/KKK/2013), członek IARP i PIIB, specjalista posiadający uprawnienia konserwatorskie WKZ.